Diversay tekstoy

en la internacia lingvo

Repondeculo de tiu TTT-pajo : Michel Clément

Retadreso : mjaclement@hotmail.com

Ni elektis la NHA (Nova Help-alfabeto) por tiuy tekstoy[1]

Enhavo: Ni povas sendi al vi chiuy tekstoyn sub la formo PDF.

1. Albert Saint-Martin (1865-1947): Esperantisto kay socialista militanto. (verkita de Max Nadal)

2. LA LUMO proponis fonetikan alfabeton en 1904. (notoy de Max Nadal)

3. Chu la pastro Solis (1832-1903) estis la unua esperantisto en Nordameriko? (verkita de Max Nadal kay Normand Fleury ).

4. L'Homanarisme (la Homaranismo) (artikolo verkita france de Michel Clément).

Albert Saint-Martin (1865-1947)

Esperantisto kay socialista militanto.

(verkita de Max Nadal kay korektita de Edmund Brent kay Silvano Auclair)

Enkonduko

Verki kay serchi pri la kebekia esperanta movado ye la komenco de la yarcento ne estas facile pro multay dokumentay malfacilazhoy. Oni povas legi france la libron de Claude Larivière (1) , sed mankas informoy char oni ne povas trovi nun la kolektaron de LA LUMO (2) inter 1904 kay 1950. Oni scias ke fascistoy detruis, en 1935, la arkivoyn de la Laborista Universitato kiun Saint-Martin kunfondis en 1925. Krome, Larivière menciis ke estis malfacile por li kolekti informoyn el la familio Saint-Martin pro ties fireputacio. La Internacia Esperanto-Muzeo (Vieno) sendis al mi dokumentoyn pri la agado de tiu chi batalanto kiel partoprenanto de esperantistay Universalay Kongresoy kay membro de Lingva Komitato: lau S-ro Meyer, Saint-Martin cheestis nur la Unuan Kongreson. Cetere, oni nun scias ke St-Martin neniam alijis al SAT.

Albert Saint-Martin kay la esperantista movado

Albert Saint-Martin estis unu el la pley aktivay esperantay batalantoy en Montrealo inter 1902 kay 1947. Li prelegis, batalis por la lingvo de la komenco de la yarcento jis sia morto. Inter 1902 kay 1904, li verkis multe kun Pierre Beauchemin (3) en LA LUMO  sub la nomo A. Rembert.

Kiel ni scias, Claude Larivière verkis la ununuran libron pri Albert Saint-Martin kiu liveris multayn historiayn detaloyn ne nur pri la movado sed ankau pri la laboristay luktoy kay ties rilatoy kun tiu chi fama socialista batalanto. Mi do kolektis el la libro de Larivière la chefayn eventoyn kay la multayn etapoyn de la esperantista agado de tiu viro kiu havis la idealon transformi la socion unue lau la esperanta interna ideo, due lau la socialista kay trie lau la marksistay dogmoy.

Albert Frédéric Rambert nomita Saint-Martin naskijis la 1-an de oktobro 1865 en la montreala laborista kvartalo, Hoshalago. Lia patro estis Yoseph Rambert, charpentisto, kay lia patrino nomijis Ursula Sara Yacques; Albert laudire havis du fratoyn kay kvar fratinoyn. Li edzijis en 1886 kun Emma Marie Dufresne (1863-1934) de kiu li disijis eble inter 1915 kay 1916. Naskijis el tiu geedzeco, du infanoyn: la filon Théode (1888-1952) kay  la filinon Berthe (1891-1980). Tiuy ludis rolon en la movado: Théode sekretariis en la KLUBO PROGRESO (4) kay Berthe lernis esperanton frue kay estis la yuna knabino kiu portas lampon disradiiantan la mesajon "Pri, per, pro, por esperanto" sur la kovrilo de la revuo LA LUMO. Saint-Martin profesiis kiel stenografo en la Supera Kortumo, la chefan parton de sia vivo. Liay socialistay agadoy kay bataloy malutilis al la familia vivo kiam kauzis al li longadaurayn vundoy. Cetere li forlasis la kristianismon chirkau 1895 tio, kio estis tre grava afero en la tiutempe katolikega Kebekio.

Eble estis la stenografo Pierre Beauchemin (1869-1952) kiu enkondukis Saint-Martin al la internacia lingvo. Shaynas ke li lernis rapide char li instruis frue esperanton chefe en Montrealo kay Maskuto (St-Hyacinthe) kie li prelegis multfoye. Larivière skribis: "Esperanto estis lingvo yam tre disvastigita en la laboristay rondoy char ji permesis al laboristoy komuniki trans la lingvay kay naciay limoy". (5) Dum liay esperantay agadoy, Saint-Martin estis sekretario en la Laborista Partio kiu estis fondita en 1904-1905 kay li kandidatis baloton de 1905 kontrau la kebekia chefministro, Lomer Gouin (1861-1929) -  li ricevis 13% de la vochoy.

En 1905, li foriris al Europo, kun sia familio kay Pierre Beauchemin, por cheesti  la Unuan Universalan Kongreson de esperanto en Boulogne-sur-Mer. Plie, oni nomis lin kay Beauchemin membro en la Lingva komitato (6).

Larivière menciis ke Saint-Martin paroladis esperante, france kay angle dum unu socialista kunveno en 1906; samyare, shaynas. ke li farijis esperantan diskon. En 1907 li kunfondis la Esperantan Kooperativon por helpi la malrichayn laboristoyn kay la senlaboruloyn. Dumtempe li alijis al la Socialista Partio de kiu li farijis la estron en 1914. Saint-Martin kun kelkay amikoy achetis, en 1910, bienon apud Mont-Laurier (norde de Montrealo) por fondi kolektivan farmeyon kiun ili nomis LA KANADO. Oni ne scias chu estis esperantay agadoy tie;  incendio okazis kay la konstruazhoy estis detruitay en 1918. Tiuyare, kiel multay laboristoy kay tutmonday socialistay batalantoy, Saint-Martin apogis la sovetan revolucion kay li pensis poste ke tiu chi devis radikaliji sub Trotski. Necesas scii ke la kebekia socio en tiu tempo estis tre konservema kay netolerema char la Katolika Eklezio premegis kontrau la intelektay grupoy.

Oni ignoris Albert-Saint-Martin dum multay yaroy post lia morto, kiu alvenis la 9-an de februaro 1947 kay tial, ke li estis ateisto, oni entombigis lin en la protestanta tombeyo Hawthorne-Dale (oriente de Montrealo) sub granda kverko apud belay aceroy.

NOTOY:

(1) Larivière, Claude, Albert Saint-Martin, militant d'avant-garde (1865-1947), Editions coopératives Albert-Saint-Martin, Montrealo, 1979.

(2) LA LUMO estis la revuo de la kebekia esperantista movado en la komenco de la yarcento, precize inter 1902 kay 1904 kay post 1960. La administrantoy de tiu revuo plektis unu grandan reton en la mondo; chirkau 1710 legantoy en 1902 kay 1730 en 1903 ricevis LA LUMO-n, el kiuy Théo Cart, Carlo Bourlet, Emile Boirac, Gaston Moch, Louis de Beaufront, Charles Lemaire, Hector Hodler kay L.L. Zamenhof. En la novembra numero de 1902, ni eksciias ke la montrealay esperantistay sendis al L.L. Zamenhof fonografon por koni la veran prononcon char ili lernis esperanton per libroy. Tial, oni eksciis ke la pastro Solis renkontis al Maskuto, ruson kiu vizitis lin kay kun kiu li parolis la lingvon la unuan foyon.

(3) Pierre Beauchemin (1860-1952), stenografo,  lernis esperanton de la pastro Solis kun kiu li korespondis; lau la usona historiisto Bill Maxey li intencis cheesti, en 1908,  la Nordamerikan Kongreson sed li ne povis pro malsano. Li estis unu el pley aktivay esperantistoy en Kebekio kay Nordameriko. Lau la kebekia historiisto Roger Le Moine en sia libro Deux loges montréalaises du Grand Orient de France, (Ottavo, 1991) notis ke Beauchemin estis framosono inter 1902 kay 1924 (li eksijis de la lojo Emancipation en 1910 pro proceso kontrau framosonoy) kun unu alia esperantisto kay pentristo Ludger Larose (1868-1915). Shaynas ke almenau 15 framasonoy apogis aktive la esperantistan movadon en Montrealo ye la komenco de la Yarcento.

(4) La Klubo Progreso kay la Virina Klubo Progreso estis fonditay en 1902.

(5) Larivière...p.32

(6) Privat, Edmond, Historio de la lingvo esperanto, La movado 1900-1927, Internacia Esperanto-Instituto, Hago, Nederlando, 1927, py. 32-34

LA LUMO PROPONIS FONETIKAN ALFABETON EN 1904

Ni prezentas la leteroyn skribitayn de Albert Saint-Martin kay L. Zamenhof; ankau, oni povas legi, post tiuy-chi, la artikolon kiun verkis eble Pierre Beauchemin; li proponis novan helpalfabeton. Ni uzas por tiu artikolo la helpalfabeton de la Fundamento; la signo « * » signifos "supersignon". Pro historiay kialoy, ni ne shanjis la alfabeton de tiu teksto.

Notu ke Michel Clément verkis artikolon pri tiuy fonetikayn proponojn en la revuo La Gazeto (no 99, la 15-an de marto 2002). 

FONETIKA ALFABETO

  "je la unua de decembro 1903, nia administranto sendis la jenan leteron al doktoro zamenhof.

   estro mia,

   mi estas tre malfelicha. de tri jaroj , mi komencis lerni esperanton; mia amiko a.p. beauchemin kaj mi mem, tiam decidis preni sur sin propagandi nian karan lingvon en ameriko. por tio li devis lerni perfekte la lingvon kaj mi devis fari la polemikon kaj disvastigi la lingvon.

   sekve mi fondis "la lumon" kaj "amerikan esperantan kolekton" kaj elpezis chirkau $800 chiujare; ne calkulante (sic) la enspezojn ricevitajn ankau mi devis elspezi monon por anoncoj, libroj, vojaghoj, achetoj de tipoj, k.t.p.; sume, mi certe elspezis malplie $2000.

   ne estinte richa, mi devis eltiri tian sumon el mia salajro kaj hodiau "la lumo" shuldas nenion al kiu ajn, kaj ni baldau havos belan kolekton de esperantaj libroj.

   nun ni devas chesi la eldonon de "la lumo", la organizadon de la kolekto, la propagandon kaj chio rilate al esperanto, ne pro manko da mono, au energio, au bonvolo, sed nur tial, ke ni ne povas plu presigi esperanton, en kanado.

   la kanadoj estas tre progresemaj; antau kelkaj jaroj oni elpensis "linotip" kompostmashinon. kiam mi fondis "la lumon" ceteris ankorau chirkau 40 pro cent da presistoj kanadaj kiuj kompostis per malnova sistemo; baldau unu post alia sekvis la vojon de l'progreso kaj anstatauis la mankonpostadon per mashinkompostado kaj hodiau ne ceteras plu da presistoj por presigi revuon kiel "la lumo" en montrealo, lau la malnova sistemo.

   vidinte tion, je la lasta jaro mi provis uzi la "linotipmashinon" por presigi esperanton, mi cheestis la kompanion "linotip" kaj ili tre shatinde klarigis al mi ke ech se la kompanio konsentus pretigi matricojn por la supersignoj sur la literoj, la mashino mem estas tiel konstruata ke ne sole ghi ne povas uzi ilin sed ankau neniam povos, pro la principo de la mehanismo. ne volinte estis neniigita tial, mi serchis kaj kun la helpo de la administranto de la kompanio, kiu estas tre ghentila kaj faris chion por esperanto, efektive tre bona amiko de nia afero, ni fine suksesis (sic) trovi serion de literoj, iom pli malgrandan ol "specialan" tipon uzatan de nia presisto, kaj suksesis (sic), danke al tia tre speciala sistemo, presigi "la lumon" dum la lasta jaro, sed nur per tiaj tre spaciala tipoj uzataj nenie, en montrealaj presejoj.

   hodiau mia presisto anoncas ke li ne konsentos presigi esperanton plu, tial ke, ech se mi pagus multe pli da mono por la presigo de la jhurnalo, tia presigo, estas tiel malfacila, danke al la supersignoj, ke li ne konsentus "nek por oro nek por arghento" lau lia vorto; kaj mi devas konfesi ke li estas tute prava: pripensu, chu ni bezonas presigi nur unu supersigno, la linotipisto devas perdi pli ol unu horon por shanghi la mehanismon de la mashino. nia presisto diras ke li multe bedauras tion, sed ne povas plu daurigi la presigadon de nia gazeto.

   mi provis trovi alian, sed malprosperis, ne tial ke mi ne havas monon, au ke ili ne estus tre felicha gajni monon, sed nur tial ke ili ne povas, kaj neniam povos presigi la supersignojn. Nenia mono, au metodo, au maniero, au sistemo povas permesi la presigon de la supersignoj. precipe super la grandaj literoj. oni perfekte scias ke tre ofte la vorto" neebla" estas uzata por esprimi ke io estas malfacila, sed, presigi supersignojn en ameriko. danke al la progreso nun enkondukata en presado per la linotipmashinon, estas tute neebla.

   sekvas de tio, ke pro la supersignoj, precipe sur la grandaj literoj mi ne povas de nun, kaj ne povos plus eldoni "la lumon" au presigi ech unu linion en esperanto je la unua de januaro 1904.

   jen estas la kauzo de mia malfelicho. mi chagrenas multe, char mi shatus labori pri, per, pro, por esperanto, kaj la lingvo mirinde disvastighadas en ameriko. efektive, ni sukcesis varbi al nia afero, la jenajn jhurnalojn: Le sténographe canadien, 2,000 legantoj chirkau; Le Journal, 16,000 legantoj chirkau; L'Album Universel, 12,000; La Presse, 86,000; Le Rappel, 4,000; Le Combat, 6,000: The Ormstown Bulletin, 8,000; L'Union de St-Hyacinthe, 11,000; La Justice de Drumonville, 4,000; Le Temps d'Ottawa, 20,000; Le Passe-Temps, 7,000; Le Samedi, 22,000; La Patrie, 32,000; The Weekly Star, 232,000; Le Trifluvien, 9,000, enhavantajn sume chirkau 471,000 legantojn.

  mi vidis la redaktorojn de tiuj chi jhurnaloj, kaj skribis multajn artikolojn pri kaj por esperanto, la bienhavantoj  de tiuj jhurnaloj estas amikoj de nia aferto, chu tial ke ili estas mem esperantistoj, au deziras helpi la aferon chu tial ke ili estas propraj amikoj de mi, kaj konsentas kaj ech deziras, ne nur enskribi artikolojn favorajn je esperanto, sed insistas, kelkaj el ili, por instruadi la lingvon, al liaj legantoj, kelkaj el ili deziras presigi lernolibrojn kaj ilin disdoni donace, kiel premioj al aliaj legantoj, aliaj donas lecionojn (kun materialo donata prunte de mi), kaj donas premiojn lotumitajn inter la personojn sendintaj bonajn tradukojn. sed, bedaurinde, mi ne povas plu presigi supersignojn, kaj ili mem ne povas.

   mi povas presigi esperanton per la fonetika alfabeto, kaj chiuj jhurnaloj, kaj presistoj, ankau, sed ne la "supersignojn".

   mi, do, humile petas de vi, ke vi rajtigu min uzi la fonetikan alfabeton, anstatau la alfabeto kun supersignoj, ghis kiam mi povos presigi supersignojn. jen estas la alfabeto: A, B, D, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V. kiel vi rimarkos, ni malaperigas la literojn C kaj U*, la litero C, ni anstatauus per "TS"; la litero C*, per "TSH"; la litero G*, ni anstatauus per la literoj "DZH"; la litero H* per "KH"; la litero J*, per "ZH"; la litero S* per "SH", kaj fine la litero U*, ni ne anstatauus, tial ke ghi venas preskau chiam post "A", kaj estas tre facila klarigi ke tiam oni elparolas ghin "AU*".

   mi perfekte komprenas ke se ni komencas enkonduki en esperanton, novan alfabeton, alia enkondukos alian aferon kaj fine oni ne povos sin interkompreni. la reformo estas tre danghera, kaj mi chiam pensus ke oni devas akcepti "esperanton" tiel kiel ghi estas, au ne ghin akcepti.

   multe da personoj certe trovos la novan sistemon pli malbelan, ol la nuntempa, kaj certe mi ne kontraudiros la diversajn satojn.

   nun se ni forpelas esperanton al ameriko, tial ke oni ne povas presigi la supersignojn, tio estos tre grava, sed ceteros ankorau Europon. tamen mi ekscias ke la formo Hachette achetis kelkajn linotipmashinojn, baldau la presistoj en Europo komencos uzi ilin; kaj tuj kiam la europanoj komencos estis progresemaj kaj imitos la amerikanojn la pordoj fermigos por esperanto, kaj fine antau kelkaj jaroj ceteros nur la tre malrichaj presistoj kiuj povos presigi esperanton.

   kun supersignoj, neniu (almenau tre malmulte da malrichaj presistoj kiuj ankorau praktikas iom da mankonpostado) povas presigi esperanton, ech kiam ili tion deziras, sen supersignoj, chiuj konsentas, kaj deziras enpresi en jhurnaloj, nian literaturon.

   nun, elektu. de via decido dependas la vivo de "la lumo", de la "amerika kolekto", kaj de ekzisto de esperanto en norda-ameriko, kaj baldau en Europo. en tiu demando estas nenia spaco por akademia disputado, chu supersignoj estas preferindaj, chu ne vi devas chu nin mortigi, chu permesi ke ni uzu fonetikan alfabeton.

   ne estas necese diri al vi ke nia afero multe progresas tie chi. nia samideano A.P. Beauchemin estis danghera malsana kaj devis resti hejmen dum ses semajnoj, hodiau li renasighas kaj esperas komenci labori la venontan semajnon.

   ni ricevas iom da leteroj el unuigitaj-statoj, sed ne kelkaj jhurnaloj skribis al ni, ke ili ne povas presigi esperanton, tial ke ili ne havas la tipojn.

   ni malfermesis alian esperantan kurson, je lundo la sepan de decembro. ni aranghis paroladon che la studentoj, kaj alian che "la modern language association", kies mi estas membro de l'komitato.

   se vi decidas rajtigi nin uzi la fonetikan alfabeton, mi promesas sendi al vi, je unu monato post la ricevo de via permeso, ekzempleron de dek jhurnaloj kanadaj instruantaj la lingvon al ilia legantaro.

   se vi decidas nin mortigi, mi deziras al vi plenan sukseson (sic), kaj aldonas ke mi ne plendas pro mia perdita tempo kaj mono, mi laboris pro ideo aprobita de mi, mi provis helpi la disvastigado de la plej bela lingvo iam ludanta sur la homaj lipoj, lau mia opinio, kaj certe ricevis tiom da plezuro en mia propagandado, ke mi estas tute rekompensata.

   estas absolute necese ke mi ricevu respondon de vi, je la oka de januaro 1904.

   esperante ricevi baldauan favoron respondon al mia peto, mi estas, estro mia,

          Via sindona,

           A. Saint-Martin

   oni proponas ankorau A, B, C, (CH anstatau C*), D, E, F, G, (DJ anstatau G*), H, (KH anstatau H*), I, (Y anstatau J), (J anstatau J*), K, L, M, N, O, P, R, S, T,  (SH anstatau S*), T, U, V, Z. oni proponas ankorau anstataui C*, G*, H*, J*, S*, per CH, GH, HH, JH, SH, kaj U anstatau U*. sed la lasta estos tro kontraufonetika shjanas al chiuj, ke ni kredeble ne povas ghin akcepti.

   je la tridek unua de decembro lasta, ni ricevis de nia estro, la jenan respondon.

       kara sinjoro,

   estas granda domagho, ke la presistoj en via urbo nun ne volas plus presi tekstojn kun leteroj supersignataj. sed tio chi ja tute ne estas tiel granda malfelicho, kiel vi skribas. ni havas ja tre bone la eblon presi ankau SEN signetoj, farante tamen NENIAN REFORMON en la lingvo.

   en la gramatiko de esperanto (vidu "fundamenta krestomatio" pagho 254) estas ja KLARE DIRITA la jeno: "presejoj kiuj ne posedas la literojn C*,G*, H*, J*, S*, U* povas anstatau ili uzi: CH, GH, HH, JH, SH, U.

   sekve, vi povas tre bone de nun presadi "la lumon" kaj la "amerikan esperantan  kolekton" sen signetoj kaj en la junuara numero de "la lumo" kaj sur la unua pagho de chiu verko klarigi al la legantoj la kauson kiu devigas vin tion chi fari.

   tiamaniere vi povas tute oportune kontentigi viajn presistojn kaj samtempe ne peki kontrau nia afero. sed se vi dezirus presadi per alfabeto tute REFORMITA, tio chi estus tre danghera, dangherega pasho, kiu baldau disfaligus nian tutan aferon.

 kun kora saluto,

                   L. ZAMENHOF

p.s.: al la baldau venonta jaro mi sendas al vi, gratulon mian kaj deziron de chio plej bona.

 L.Z.

   aliflanke ni legas en les "commentaires", pagho 172: "Les typographes qui n'ont pas les lettres accentuées de l'espéranto peuvent les remplacer par des caractères gras, italiques ou autres; il suffit que les lettres adoptées soient différentes de celles qu'on emploie pour le texte général. Une petite note prévient de la correspondance établie et la difficulté est levée"

   tio estas, oni uzas malsimilajn literojn, por anstataui la supersignetojn, efektive, en esperantujo oni generale uzadas la lastan sistemon, ekzemple: en "antaùen esperantistoj", en "chilio esperantista", en tuta esperantistara oni povas trovi nur unu libron presigitan kun la alfabeto proponita de sinjoro zamenhof, la libron de sinjoro henry philipps, chiuj aliaj uzadas la sistemon proponitan de sinjoro de beaufront.

   sed, shajnas al ni, je ambau sinjoroj de beaufront kaj zamenhof kredas ke oni bezonas sistemon, au alfabeton nur por kelkaj tempoj, atendante la momenton kiam oni povos havi la supersignetojn sed hodiau la demando tute ne estas tiela oni devas forlasi, la progreso en presado devigas nin forlasi la supersignetojn, kaj tial ni ne bezonas alfabeton nuntempan, au kelketempan, sed chiaman.

   sekvos de tio ke la demando estas tute nova, kaj ni devas ghin esplori.

   sed, antau tio, ni devas klarigi la principojn, kiuj devas lumigi nian vojon.

   1-ne parolu ni plu pri la supersignetoj.

      lau la gusto de kelkaj personoj, ili estas belaj, lau la opinio de aliaj ili konservas la fizionomion de la vortoj; aliaj diras ke ili plimallongigas la vortojn, k.t.p.; sed tiuj diroj memorigas al ni la belan, bonan, belkoloran, elegantan boaton, kiu estis la perfekteco mem, sed ghi havis nur unu tre malgrandan difekton, t.e. "iri che l'fundo de la akvo"; tute same la supersignetoj eble estas belaj, bonaj, k.t.p. sed por la presado ili havas nur unu tre malgrandan difekton, ili estas praktike nepresigeblaj. ni do, ne devas disputadi pri neebleco.

    2- la elektita alfabeto devas esti tute fonetika.

        ni anoncas sur la tegmentoj ke nia lingvo estas fonetika, ke ni havas nur unu literon por unu sono, kaj reciproke nur unu sonon por unu litero. ni ech kuraghas altiri la atenton de sampatrilandoj al la nelogikaj literoj  "ph", elparolataj "f", "qu" elparoladataj "K", "X" elparoladata "KS", k.t.p. kaj ni chiam kaj chie malhumile diras ke che nia lingvo, oni ne havas tiajn sensencajhojn; nia lingvo internacia estas tute fonetika. do, nur se oni intencus trompi la mondon, ni devas elekti fonetikan alfabeton.

    3-  la elektota alfabeto devas esti ne nur por kiu ne havas nuntempe la literojn kun supersignoj, kaj, kiel en nia nuna okazo, ne povos ilin havi, en estonteco sed ankau por kiu ajn ne deziras, au ne volas illin uzadi.

   tio estas tre grava por nia afero, kiel la litero de nia administranto klare elmontras, multaj gazetoj konsentus helpi nin kiam li povas presigi sen supersignetoj, sed tute rifuzas kiam oni proponas malordigi ilian presejon. aliflanke, au pli bone, kiel sekvo de tio, la alfabeto devas esti kun literoj uzataj de chiuj, au preskau.

    4- reformo en esperanto estas dangherega pasho kiu povas disfaligi nian tutan aferon, kaj alfabeto "tute reformita" lau la esprimi de nia estro, ni ne povas akcepti.

        chiuj komprenos ke tial ke ni bezonas iom enkonduki tiel malgrandan shanghon, kiel eble, almenau esperantistoj devus ellerni du alfabetojn malsimilajn, kaj tio estus krei tute novan sistemon. do, faru ni la plej malgrandan reformon.

     5- estus bona afero por esperanto, se anstatau havi du au tri manierojn presigi esperanton ni havus nur unu, kaj por tio la alfabeto devas esti tiel formata ke chiuj presistoj en la tuta mondo, povus ghin presigi.

     6- chiuj presistoj kiuj ne havas au ne intencas havi, au ne deziras havi, au ne povas presigi la supersignetojn devus elekti la saman alfabeton fonetikan, por ke ne estu plu multe ol du sistemoj por presigi esperanton, tio estas : unu sistemo kun supersignetoj, unu sen supersignetoj.

        nun esploru ni la demandon.

        multajn alfabetojn, oni proponis, por anstataui la signetojn, prezentu ni ilin.

ALFABETO A

a, b, c, C, d, e, f, g, g, G, h, H, i, j, J, k, l, m, n,o, p, r, , S, t, u, U, v, z. lau tia alfabeto oni skribus; patro nia, kiu estas en la Cielo, la bona Cevalo, li paliGis, li ruGiGis, la Hemio, arHitekturo, bona bovaJo, granda Suo, hieraU, ankaU, k.t.p.

ALFABETO B

a, b, c, ch, d, e, f,g, gh, h, i, j, jh, k, l, m, n, o, p, r, s, sh, t, u, u, v, z. oni skribus: patro nia, kiu estas en la chielo, la bona chevalo, li palighis, li rughighis, la hhemio, arhhitekturo, bona bovajho, granda shuo, ankau, hierau.

RIMARKOJ

   tiuj du sistemoj povas taugi kiam oni intencas presigi leteron au circuleron, au kelkajn paghojn, sed kiam oni bezonas eldoni jhurnalon, presigi tutan kolekton, kaj havi centojn da jhurnaloj kiuj instruadas la lingvon, tio certe ne povas taugi.

   se oni povus tiajn atendignojn elekti ni certe preferus alfabeton A char ghi estas iom fonetika, sed la lasta, tio estas GH, HH, JH, neniam oni povas akcepti. en lingvo uzanta la literon "G" por la sono "G" kaj ankau havanta la literon "H" por la sono "H" neniam oni povas pretendi ke GH egalsonas G*, ne ankau  ke JH egalsonas J*, au HH egalas H* precize pri JH, J kaj H neniam produktas J*.

   tiujn du alfabetojn ni devos forlasi, la unua, tial ke ghi estas nur kelktempa afero, la dua, kio estas pli grava, tial ke ghi ne estis fonetika. chu honeste oni povas diri ke nia lingvo estas fonetike skribita kiam oni skribas GH, HH, JH, kaj elparoladas ilin G*, H*, J*? neniam.

ALFABETO C

a, b, ts, tsh, d, e, f, h, dzh, h, x, i, j, zh, k, m, n, o, p, r, s, sh, t, u, w, x, z. lau tia alfabeto, oni skribus; patro nia, kiu estas en la tshielo, la bona tshevalo, li palidzhis, li rudzhidzhis, la xemio, arxitekturo, bona bovazho, granda shuo, ankaw, hieraw.

RIMARKOJ

   tia alfabeto proponas la aldonon de la literoj W kaj X; sed ili estas ne utilaj, la litero H oni elparoladas KH chie, kial do, enkonduki novan literon por anstataui sonon, kiun ni povas skribi KH tute fonetike? ankau por la litero W, estas nur unu vorto, en esperanto, kie A kaj U oni elparoladas AU, estas en la vorto "balau", en chiuj aliaj okazoj, oni elparoladas "AU" kiel "AU*". oni elparoladas nur en unu sono, kiel "AU*", kaj tiam ni ne bezonas la novan literon "W".

 sed oni proponas alian alfabeton, sen tiaj literoj W kaj X.

ALFABETO D

a, b, ts, tsh, d, e, f, g, g, dzh, h, kh, i, j, zh, k, l, m, n, o, p, r, s, sh, t, u, v, z. lau tia alfabeto ni skribus: patro nia, kiu esta en la tshielo, la bona tshevalo, li palidzhis, li rudzhidzhis, la khemio, arkhitekturo, nova bovazho, granda shuo, ankau, hierau.

RIMARKOJ

   jen, certe, estas la plej logika propono jan prezentita. ghi estas preskau fonetika, tamen oni iom eraras elparolandata "TS". tia litero havas nur unu sono "TS" kiel en diversaj lingvoj, oni elparoladas ghin. tial ke, en angla kaj franca lingvoj, ni ne havas la sonon simplan "TS", oni diras ke "TS" estas elparoladata "TS" sed ne kiel "T" kaj "S", sed "T" en nur unu sono, metante la langon inter la dentojn: "TS"; do, ni povas konservi "C" kaj sekve "TSH" farigos "CH", tute fonetike.  la kunveno de la esperantistoy (sic) certe estus elektita tian alfabeton se ni ne povus trovi alian pli simplan. kvankam ni estas tre "kuradzhemaj", antau ol proponi tian vorton, ni unue "palidzhus", kaj certe post la propono ni "rudzhidzhus" iom. sed ekzistas alia sistemo por anstatatui la literon "J*", kaj samtempe la literon "G*" au "DJ", estas la jenan alfabeto:

ALFABETO E

a, b, c, ch, d, e, f, g, dj, h, kh, y, j, k, l, m, n, o, p, r, s, sh, t, u, v, z. lau tia alfabeto ni skribus: patro nia, kiu estas en la chielo, la bona chevalo, li palidjis, li rudjidjis, la khemio, la arkhitekturo, bona novajo, granda shuo, ankau, hierau.

RIMARKOJ

   en tia alfabeto estas nur unu malgranda shangho, ni anstatauas la literon "J " per la preskau tutmonde konata litero "Y", kiu en preskau chiuj lingvoj enhavantaj ghin, estas elparoladata generale kiel "J ", en esperanto. se ni anstatatuas "J " per "Y ", la litero "J " ceteras, kiun ni povas uzi por "J " kaj lau la sama konsekvenco "G" au "DJ " farighas "DJ ". la litero "H", estas elparoladata "KH", tial ni skribas ghin "KH", tute same por "C*", kaj "S", ili estas elparoladataj "CH" kaj "SH", do ni skribus ilin " CH" kaj "SH".

 tian alfabeton ni elektas, kaj kunveno de la esperantistoy unuvoche elektis, kay ni de nun uzados djin.

   dji definitive nin liberigas de la supersignetoy sur la literoy.

   dji estas la sola tute fonetika.

   kiu yam scias supersignatan uzi la supersignetoyn, povas uzi tiun.

   tia alfabeto enkondukas la pley malgrandan reformon nur unu litero nova, kay tre konata litero.

   kiu yam scias supersignata (sic) alfabeton, povas lerni la fonetikan alfabeton en du minutoj. oni rimarku ke "Y" egalas "J ", kay tio sufichas.

   por ke chiuy, kiuy lernandos la lingvon kun la fonetika alfabeto povu ankau legi la literaturon kun la supersignetoy. ni anoncos sur chiuy numeroy de "la lumo" kaj en chiuy chi tieay gazetoy, kiuy instruadas la lingvon, kay ankau en chiuy ekzempleroy de la "amerika esperanta kolekto" ke "Y" egalsonas "J ", ke "J " egalsonas "J*", ke "DJ" egalsonas "G*", "SH" egalsonas "S*", "CH" egalsonas "C*.

   tiamaniere en kvin minutoy oni lernos la du alfabetoyn facile. la chi tieay esperantistoy unuvoche opiniis ke tian alfabeton oni povas akcepti, char dji ne estas "tute reformita", sed nur "iomete".

                                LA REDAKTIO

RIMARKOJ: Ni povas rimarki ke tiuj chi tri tekstoj estis malsimilaj. Unue, Saint-Martin petis helpon kaj solvojn el Zamenhof char la situacio estis urgha. Dr Zamenhof respondis singarde kaj li diris klare ke la reformoj proponitaj en la letero de Saint-Martin ne estis akcepteblaj; sed la administrantoj provas presigi "la lumo-n" kaj "la amerikan kolekton" kun la helpalfabeto de la Fumendamento. Post la letero de la majstro, shanghis la tonon. La redakcio, eble Beauchemin lau sia stilo, radikaligis la pozicion de LA LUMO kaj proponis novan helpalfabeton. Plie, LA LUMO, en la numero de "Yanuaro kaj Februaro 1904" anoncis tion: "FONETIKA ALFABETO : Pro la situacio, en kiu ni trovas nin, ne povante plus presigi Esperanton kun supersignitaj literoj, ni devis akcepti la fonetikan alfabeton. Lau tia alfabeto, oni anstatauas C* per CH;  G* per DJ;  H* per KH; J per Y;  J* per J; S* per SH kaj U* per U.". Evidente ne estis nur proponoj chi-tie sed agoj.

Ankau, ni scias ke L.L.Zamenhof reagis vigle kontrau tiuj pashoj kiuj devas konduki la esperantan movadon, rekte al aliaj vojoj. Rimarku ke la redakcio de LA LUMO ne proponis gravajn shanghighojn sed sole fonetikan alfabeton. Unu jaro post tiu debato, la Unua Kongreso aprobis la Deklaracion pri la esenco de la esperantismo kaj kreis la Lingvan komitaton; strange,  Beauchemin kaj Saint-Martin cheestis ghin.

Do, chu ni povus hipotezi ke LA LUMO eble malaperigis, post 1904 ghis 1959, pro akraj debatoj inter la redaktantoj au inter la kebekiaj esperantistoj. Certe, debatoj ekzistis; en la libro de Larivière (vidu la artikolon pri Saint-Martin), ni legis ke Beauchemin skribis leteron al T. D. Bouchard (kebekia politikisto kaj redaktoro de unu liberala jhurnalo) per Occidental; Chu li estis, fakte, pli reformema ol la montrealaj esperantistoj?

CHU LA PASTRO SOLIS (1832-1903) ESTIS LA UNUA ESPERANTISTO EN NORDAMERIKO?

Kelkay faktoy

François-Xavier-Isaie Soly/Solis naskijis en vilajo (Marieville, Kebekio - apud  Montrealo)  la 29-an de yanuaro 1832. Li estis la filo de Pierre Soly, fandisto, kay de Théodiste Benjamin. Li lernis en la Pastrolerneyo de Maskuto (50 km de Montrealo) inter 1844 kay 1856 kay pastrijis, la 17-an de mayo 1856 fare de Lia Episkopa Moshto Yvan-Charles Prince. Li vikariis dum multay yaroy tra la regiono kay en Usono (Worchester kay West-Gardner, Massachusetts (Usono) inter 1883-1887). Li retirijis en 1887 en maskutan pastrolerneyon kay poste li lernis, tradukis, korespondis kay verkis Esperante. Li mortis en 1903 pro akcidento.

Lau dokumentoy (Le Clergé canadien-français kay Histoire du Séminaire de St-Hyacinthe) el la privatay arkivoy de la Maskuta Pastrolerneyo, li lernis Esperanton kiam li emeretijis, eble ye 1892, sed ni ne scias  kiu  enkondukis lin al la lingvo. Li fondis la revuon L'ESPERANTISTE CANADIEN kay tradukis kelkayn kebekiayn rakontoyn kay unu romanon de  fama kebekia verkistino, Laure Conan (1845-1924), L'oublié (La Forgesitulo, 1900), premiitan de la Académie française (la Franca Akademio); la tradukazho ne estis publikigita. Li korespondis kun multay esperantistoy kiel René Lemaire, la pastro Grabowky , Louis de Beaufront sed, bedaurinde, ni ne havas nur kelkayn dekoyn da leteroy de tiuy personoy; strange, ni ne trovis korespondazhoyn kun L. Zamenhof . Fakte, li klopodis por esperanto dum 11 yaroy kay li influis la movadon en Kebekio kay eble en Norda-Ameriko. Krome, li batalis por la lingvo kiam la gazeto "La Presse" publikigita la 5-an de aprilo 1899, artikolon de André Theuriet (1833-1907) (1) kontrau esperanto (tiu-chi artikolo estis publigikita antaue en la franca gazeto "Le Journal" en 1899); li vigle respondis en tiu zhurnalo la 8-an de aprilo 1899, kio estis unu el la multay agadoy de la pastro Solis por Esperanto.

Arkivoy (el la privatay arkivoy de la Maskuta Pastrolerneyo)

37 dokumentoy

1- 1- Notes diverses d'espéranto (11 notlibretoy, manuscripto); 2- Lingvo Internacia, Revue mensuelle, 3 numeroy, 1895-97-99 (1 volumo, 1985-1899); 3- Lingvo internacia, Kvina Yaro, 1900 (188 pajoy, presazho); 4- Lingvo Internacia, Sesa Yaro, 1901 (156 pajoy, presazho); 5- Lingvo Internacia, Sepa Yaro, 1902 (144 pajoy, presazho); 6- L'espérantiste, revue française (5 kayeroy, presazho, 1898-1902); 7- Dictionnaire Espéranto-français, avec résumé de la grammaire par LA LUMO, 1903 (3 broshuretoy, presazho); 8- L'espérantiste canadien (5 unuay numeroy) et La LUMO 1901-1902. (1 kayero, presazho 1901-1902); 9- Dictionnaire universel de l'espéranto , L. Zamenhof, Varsovio, 1894 (52 pajoy); 10- Commentaires sur la grammaire espéranto par L. de Beaufront , Paris, 1902 (2 volumoy, presazho); 11- L'espéranto en 10 leçons, cours du Touring-club de France par Théo Cart, Paris, 1902 (72 pajoy, presazho); 12- Premier manuel de la langue auxiliaire espéranto, Paris, 1908 (32 pajoy, presazho); 13- Traduko de la Ekzercaro de la lingvo internacia esperanto par L. de Beaufront, 1896 (42 pajoy, presazho); 14- Autour de l'espéranto par Camille Aymonier, Paris, 1912 (72 pajoy, presazho); 15- L'espéranto et les langues nationales par M. le général Sébert, Paris, 1909 (24 pajoy, presazho); 16- Adresaro de la esperantistoj, Nurmbergo, 1899 (23 pajoy, presazho); 17- Annuaire/Jarlibro, Société pour la propagation de l'Espéranto (4 broshuroy, 1899-1903); 18- Kia mistero de Lord Byron par A. Kofman, Nurmberg, 1896 (102 pajoy, presazho); 19- Renaskita Manfred, dramo en tri aktoy de K.R. tradukita de V. V. de Maynov, Nurmberg, 1891 (18 pajoy, presazho); 20-  Stona gasto traduko de N. Borovko, Adeso, 1895 (30 pajoy, presazho); 21- La negha blovado, rakonto de A. Pushkin, tradukis de A. Grabowski, 1893 (21 pajoy, presazho); 22- Asik-Kerib, turka rakonteto de M. Lermantov, tradukis de N. Kusnir, Nurmbergo, 1895 (15 pajoy, presazho); 23- Libro de l'humorajho de L. de Beaufront, 1900 (208 pajoy, presazho); 24- Preghareto por Katolikoj, tradukita de L. de Beaufront, 1893 (24 pajyoy, presazho); 25- Cours complet de Volapuk par Aug. Kerckhoffs, Paris, 1887 (144 pajoy); 26- Jarlibro esperantista de L. Zamenhof, Uppsala, 1897 (176 pajoy, presazho); 27- Esperanto, manuel complet avec double dictionnaire, tradukita de L. de Beaufront, 1897 (230 pajoy, presazho); 28- Hamleto, unua bradfaristo, la slavoy, trois pièces reliées (136 pajoy, 1894-1898);  29- Echepahto, 1899 (57 pajoy, presazho); 30- Pour la langue internationale par L. Couturat, 1901 (30 pajoy, presazho); 31- Vocabulaire par ordre alphabétique, s.d. (1 kayero); 32- Petit drame en deux actes, verkita france de la pastro F.X. Solis, titolita Polydoctus ou l'Homme savant, s.d. (5 mashinskribitay kayeroy; 33- La Forgesitulo, rakonto de Laure Conan tradukita de F. X. Solis (1 kayero, manuskripto 1902-1903); 33-

Demande de reproduction du manuscrit "L'oublié" en espéranto, en vue de publication, 1987 (1 page); 34- Diversay dosieroy, tradukazhoy, notoy, artikoloy kay leteroy pri esperanto, s.d. (16 pecoy); 35- Biblio, 1876 (angla); 36- Esperanto, internacia lingvo de Amikeco, Presita por la Montreala olimpiay ludoy, 1976, Roxboro, Kanada esperanto-Asocio; 37- Kebekia kay Kanada esperantista Kongreso, Maskuto (St-Hyacinthe, Kebekio), 1987.

Notoy:

(1): Artikolo skribita france de Solis al la kebekia gazeto LA PRESSE, la 8-an de aprilo 1899:

ESPERANTO

St-Hyacinthe, 7 avril 1899

Monsieur le Rédacteur,

Je compte sur votre obligeance et sur votre esprit de justice pour que vous (   ) l'insertion de ce qui suit dans votre journal "La Presse".  Mon attention a été attirée sur un écrit, paru d'abord dans un journal français et reproduit dans "La Presse" ce samedi dernier, 1er avril. Laissez-moi vous dire tout d'abord que cette date, 1er avril, m'a fait croire un peu que vous vouliez faire "courir le poisson d'avril" à vos nombreux lecteurs: et l'écrit lui-même de M. André Theuriet, m'a rappelé cette conversation de deux paysans, pas plus savants en astronomie que M. Theuriet en "Esperanto". L'un dit à l'autre: "Dis-moi donc, José, comment ça se fait-il que le soleil se lève là (à l'est) et se couche là (à l'ouest) et qu'il revient là (à l'est) tous les matins? Oh! répond l'autre, ce n'est pas bien difficile à expliquer ça. Tiens, vois-tu , le soleil se lève là le matin et se couche là le soir, mais il revient là pendant la nuit par le même chemin, mais on ne le voit pas parce qu'il fait trop noir." Mais laissons de côté ces savantes dissertations, revenons à nos moutons. Je veux parler de l'ineffable critique que M. Theuriet a cru devoir faire sur la langue internationale "Esperanto" (lingvo internacia esperanto). Celui qui a étudié un tant soit peu cette langue, ne peut s'empêcher de trouver bien cocasse, tout-à-fait irréfléchi et entièrement hors de question, cet écrit que son auteur (un académicien?) doit regretter maintenant, car M. de Beaufront (savant linguiste, résidant à Epernay, département de la Marne, France) lui a répondu poliment, mais aussi, magistralement, sur le Numéro de février 1899 du journal mensuel, intitulé "L'Espérantiste".Comme, jusqu'à présent, si je ne me trompe, je suis le seul au Canada qui ait étudié cette langue internationale "Esperanto" et qui s'intéresse à sa propagation, j'ai cru qu'il ne fallait pas laisser penser sans y répondre, cet écrit de M. Theuriet, afin de replacer à son véritable point de vue, la question de la langue "Esperanto" qui possède toutes les qualités requises pour atteindre le but principal de sa création, c'est-à-dire "pour faciliter les communications internationales". Mais, comme le temps me manque pour traiter cette question à tous mes points de vue, je me borne à mettre sous les yeux du lecteur une notice sur cette langue très facile à apprendre, inexorablement logique, et d'une simplicité de formation poussée jusqu'à ses dernières limites. La lecture attentive de cette notice est plus que suffisante pour démontrer que M. Theuriet a été bien imprudent et irréfléchi en portant un jugement " a priori" sur la valeur d'une langue qu'il avoue ne pas connaître et avoir écrit son opinion sur une simple lecture d'un entrefilet du journal. Veuillez M. le rédacteur, publier cette notice qui est de nature à donner une idée juste de cette langue "Esperanto" dont on commence à parler au Canada. UN ESPERANTISTE. (La notico publigikita chi-tie, estis la supre citita artikolo de Louis de Beaufront).